Последични зависносложени реченици

 

    Во последичните зависносложени реченици односот меѓу дејствата  е однос на причина и последица. Причината се наоѓа во главната, а последицата во зависната дел-реченица.

    Секоја причинска зависносложена реченица може да се претвори во последична, со заменување на дел-речениците и со употреба на последични сврзници.

Пример: Тој не дојде на училиште  (главна дел-реченица) бидејќи беше болен. (зависната - причината)

Тој беше болен (главната, ја содржи причината), така што не дојде на училиште. (зависната -последицата)

👉 Сврзници

Покрај така што, како сврзник може да се употреби и што, но под услов во главната дел-реченица да се јават заменските зборови толку, таков, толкав, така.

На пример: Толку силно врнеше што не можевме да ја преминеме улицата.

👉 Редот на дел-речениците

Кај последичните реченици редот е утврден: на прво место е главната, а по неа доаѓа зависната дел-реченица.

👉 Интерпункција

Речениците со свсрзникот така што редовно се одделуваат со запирка, а оние со што можат, но и не мораат да се одделат со запирка.

❗❗❗ Внимание ❗❗❗ 

Не треба да се употребува толку во главната и така што во зависната.

Не е правилно Толку силно врнеше, така што не можевме да ја преминеме улицата,

туку: Толку силно врнеше што не можевме да ја преминеме улицата.

Не е правилна употребата на така да наместо така што.

💬ВЕЖБА 1

Поврзи ги следниве реченици со соодветните последични сврзници.

1. Понекогаш толку силно викаше. Не можеше да се спие.

2. Обично во Охрид остануваме еден час. Не влегуваме по продавници.

3. Тој толку се сплетка. Се спружи на патот колку што е долг.

4. Вујко ми беше толку весел. Ми купи куче.

5. Тој знаеше многу пријатели на Инстаграм. Страницата доби многу допаѓања.

6. Таа беше замислена. Не ѝ се пееше на приредбата.

 💬ВЕЖБА 2

 Обиди се добиените последични реченици од Вежба 1 да ги претвориш во причински зависносложени реченици.

 💬ВЕЖБА 3

Следниве причински зависносложени реченици претвори ги во последични зависноложени реченици

1.  Марија се пресели во Скопје, бидејќи родителите купија нов стан.

2. На онлајн часот сите  замолчеа затоа што Никола се исклучи намерно.

3. Нашиот тим го загуби натпреварот поради тоа што не играше најдобриот играч.

4. Бидејќи сака слатки, секој ден оди во слаткарница.

------------------------------------------------------------------------------------------------ 

При изработката на содржината користена е Граматика на македонскиот јазик за осмо одделение од Анета Дучевска, Димитар Пандев и Гордана Алексова, Просветно дело, Скопје, 2004. Македонски јазик за средното образование од Стојка Бојковска, Лилјана Минова-Ѓуркова, Димитар Пандев и Живко Цветковски, Просветно дело, Скопје, 1999.

Контролна задача од синтакса за деветто одделение

Бидејќи моите ученици успешно ја завршија контролната задача за последични, допусни и условни, еве, повелете, вежбајте!

Односни зависносложени реченици

Односните реченици како сврзувачки средства ги употребуваат сите односни заменски зборови.
Тоа се:

• односните заменки: што; кој и којшто; чиј и чијшто;
• односни заменски придавки: каков што; колкав што;
• односни заменски прилози: каде што; кога; како што; колку што.

Односните реченици се делат  врз три основи.

1.  Поделба врз основа на местото на зависната односна дел - реченица наспрема главната;
2.  Поделба според тоа дали односната заменка се однесува на целата главна дел - реченица или на некој нејзин именски дел;
3.  Поделба на односните реченици според тоа на која основа се воспоставува односот меѓу главната и зависната дел - реченица.

Поделба според тоа дали односната заменка се однесува на целата главна дел - реченица или на некој нејзин именски дел

Пример:

На овој натпревар, Кире Лазаров постигна осум гола,  што беше за поздравување.

Објаснување: Во зависната  дел- реченица: што беше за поздравување, релативната заменка што се однесува на глаголското дејство во главната реченица. 

Пример: 

Донесоа седум чаши  колку што имаше гости.

Објаснување:  Зависната дел - реченица: колку што имаше гости, се однесува на предметот во главната речница. 

Пример: Кој учи, ќе научи. 

Објаснување: Зависната дел - реченица (во инверзија) се однесува на подметот во главната реченица.

                        ДРУГИ ПРИМЕРИ ЗА ОДНОСНИ РЕЧЕНИЦИ

1. Постигнавме гол што предизвика аплауз. 

Објаснување: Односната дел - реченица се однесува на главната реченица (на прирокот).

     2. Лаеше кучето чиј сопственик е нашиот сосед.

Објаснување: Односната дел - реченица се однесува на подметот во главната реченица.

     3.  Прашуваа деца кои не внимаваа на часот. 

Објаснување: Односната дел - реченица  може да се замени со атрибут 

(Прашуваа невнимателните деца) 

    4. Го пречекав човекот што ја носи поштата.

Објаснување: Односната дел - реченица  може да се замени со зборот поштар кој би бил предмет ( Го пречекав поштарот.)

Правописни правила:

1.  Ако односната реченица е пред главната се одделува со запирка: Кој рано рани, две среќи граби.
2. Ако односната реченица е по главната може да се оддели или да не се оддели со запирка : Ја купив сликата што одамна ја посакував.
3. Кога односната е вметната пред и по неа се става запирка: Детето, коешто се изгуби на пазарот, ги најде родителите.

 Забелешка: Користен е учебникот за средно образование од Лилјана Минова-Ѓуркова, Живко Цветкоски, Стојка Бојковска и Димитар Пандев  и учебникот за деветто одделение од Соња Јовановска и Снежана Велкова.                     

                                                            

                                                                     Вежби:

Прочитај го внимателно текстов, а потоа во тетратка препиши ги односните зависносложени реченци!

Солза за капка вода

  ... Окото на Квазимодо му болсна. Тоа беше Циганката што се обиде да ја грабне минатата ноќ. Таа се качи на столбот и му пријде на маченикот, кој се оттргнуваше да ја избегне. Девојката го откачи грнчето што ѝ висеше на појасот, па благо го принесе кон сувите усни на Квазимодо.

       И тогаш во тоа толку суво и толку вжештено око заигра една крупна солза, која полека капна од тоа изнакажано лице. На него долго се гледаше само очај. Можеби таа беше права солза која некогаш ја пуштил несреќниот ѕвонар. 

       Кога се напи, тој бедник ја подаде својата црна уста за да ја бакне раката што му ги ублажи маките. Таа ја тргна исплашено како дете кое се плаши да не го касне некое животно... 

                                                    

                       (извадок од романот „Богородичната црква во Париз“-Виктор Иго)

Составни независносложени реченици

Независносложени реченици се следниве:

1. Составни независносложени реченици;
2. Спротивни независносложени реченици;
3. Разделни независносложени реченици;
4. Исклучни независносложени реченици;
5. Заклучни независносложени реченици.

Составните независносложени реченици  донесуваат содржини што се поврзани меѓу себе според вршителот, според времето или според местото на вршење на дејството и сл.
СВРЗНИЦИ: И, НИ, НИТУ, ПА, ТА, НЕ САМО ШТО — ТУКУ И.

• Сврзникот и поврзува реченици во кои се искажуваат истовремени дејства.

Пример: Поштарот стоеше пред вратата и чекаше да му отворат. 

• Сврзникот и поврзува дејства што следуваат едно по друго.

Пример: Момчето ја зеде чантата, си стави чевли и излезе надвор.

• Сврзникот и поврзува и дејства што се последица на други дејства.  

Пример:  Таа беше болна и цела недела не одеше на работа. 

• Кога меѓу двете содржини има спротивен однос, со сврзникот и се јавува пак или сепак 

Пример: Јас можам да ти објаснувам цел ден и пак ќе направиш поинаку.

• Во одречни реченици со значење и + не, се употребуваат сврзниците  ни и ниту

Пример: Не зборуваше многу ни рака креваше на часовите.

• Сврзниците па и та се употребуваат во реченици во кои врзуваме дејства што следуваат едно по друго.

Пример: Татко ми го виде докторот, па тргна кон него.

                 Јас ќе напишам домашна, та ќе ти испратам тебе.

• Со сврзниците та и па се поврзуваат дејства кај кои второто е последица на првото.

Пример: Солзите и се тркалаа по лицето, та не можеше да зборува. 

                 Викањето го налути професорот, па им подвикна на присутните. 

• Кај составните независносложени реченици се јавува и сложениот сврзнички состав не само што - туку ( ама, но, ами, и).

Пример: Не само што не плачев, туку за мое изненадување не ми изби ниедна солза. 

(В. Подгорец)

Правописно правило: Составните независносложени реченици со сврзниците и, ни, ниту, не се одделуваат со запирка. (освен во речениците во кои се изведува заклучок, на пример: За нас се сите, и ние ќе победиме.)

Пред па и та се пишува запирка.

Речениците со сврзничкиот состав не само што - туку/ами/но и (не) ㅡ не се одделуваат со запирка.

Забелешка: Користен е учебникот за средно образование од С. Бојковска, Д. Пандев, Лилјана Минова-Ѓуркова и Живко Цветковски.

                                           

                          Вежби за составни независносложени реченици

1. Состави три реченици со  сврзник по твој избор, за составните независносложени реченици (и, па, та, ни, ниту, не само што-туку ( ама, но, ами, и).

2. Прошири ги следниве реченици во составни:

• Тренерот не дојде _________________________.
• Матеј ги изми рацете _______________________. 
• Пеев гласно_____________________________. 

3. Во следниов текст пронајди ги составните реченици и препиши ги!

Ропство и слобода

        Носело едно дете кафез со две птички. Тие очајно колвале и со крилцата удирале по жиците. Некој човек го сретнал детето и го прашал: 

ㅡ Малечко, колку ги продаваш птиците?

ㅡ Петстотини  денари ㅡ рекло детето.

Човекот извадил од џебот пари, му ги дал на детето и ги пуштил птиците на слобода.

Детето зачудено прашало:

ㅡ Што направи?

ㅡ Јас, дете мое, четири години бев во ропство, па знам како е црно ропството.

Откако му одговорил на детето, човекот  си заминал.

                                                                                   (Р. Баумвол)