КОНТРОЛНА ЗАДАЧА ЗА АКЦЕНТ И АКЦЕНТСКИ ЦЕЛОСТИ

Контролна задача за акцент и акцентски целости за осмо одделение

                  (прашања од тип 1,тип 2 и тип 3-декларативни и тип 1, тип 2-ментални)

                            Ученик___________________________

    I Акцент

     1.Заокружи!

     Нагласувањето на определен слог во зборот се вика акцент.

                                           Т         Н                                                                1/

     2.Дополни!

    Во македонскиот литературен јазик,кај трисложните и повеќесложните зборови,

  акцентот паѓа_______________ слог од крајот на зборот.                      1/

     3.Со знаците Т= точно и Н= неточно определи кои од следниве зборови се правилно

     акцентирани.

       

         _____ де'н,     _____ у'ченик,           _____ култура',

         _____ јато',    _____  сончо'глед,     _____ жири'

.                                                                                                                         6/   

      4.Акцентирај го зборот скокајќи !

        ______________________________                                                     1/

                                                                                                                             вкупно:9/

    II Акцентска целост

      1.Дополни!

     Акцентска целост имаме кога два или повеќе збора се изговараат

     под ______________ акцент. 

                                                                                                                                           1/

      2.Обележи ги акцентските целости и акцентирај ги!

     

       кисело млеко;   Што го праша?   пет дена;                  дедо ми;

       не дојде;            мој човек;            Кои луѓе ќе одат?   за да оди;

       не му рече;        му ги дале;           дваесет и три;        пишувајќи му.              12/

      3.Поврзи со стрелка образувајќи акцентска целост!

        трета                               грозје

        вујко                                вечер

        суво                                 ми

        триесет                           и пет

        еве                                   ја                                                                                       5/

      4.Напиши три акцентски целости(нови-да не се од прашање 2 и 3)

         и акцентирај ги!

       _________________________________________________________                  3/

                                                                                      

                                                                                                           вкупно:21/

                                                Втора група прашања

         I Акцент

          Прочитај го внимателно текстот и одговори на барањата!

                                                                Сол и сунѓер

                 Магарето носело вреќа сол.Минувајќи низ реката, се лизнало и паднало во   вода. Штом станало и пошло, сетило дека товарот му е полесен.

                 -Баш е добро-рекло магарето.

          По некое време,магарето пак минувало преку реката.На грб носело голем нарамок сунѓер.Но мислело тоа пак да си го олесни товарот, па летнало во вода.А кога се исправило, тешко се извлекло до брегот.

                                                                                    Лав Толстој

          1.На празните линии препиши пет збора што се составени од три и повеќе слога   и акцентирај ги!

                  ____________________________________________________________         
                                                                                                                                          5/

           2.Во кој збор има отстапување од третосложното акцентирање.Препиши го зборот и акцентирај го!

                  ____________________________________________________________    
                                                                                                                                         2/

           3.Напиши три нови(да не се од текстот) повеќесложни збора и акцентирај ги!

                  ____________________________________________________________
                                                                                                                                         3/

           4.Пронајди две акцентски целости во текстот, препиши ги и акцентирај ги!

                  ____________________________________________________________      
                                                                                                                                         4/

     

            II Прочитај го внимателно текстот и одговори на барањата.

                                                 Чорба за дедо

                                    ...Благојче веднаш дотрча кај  баба си.

                                      - Што ме викаш , бабо?

                                      - Однеси му,чедо, лебец и чорба на дедо ти....

                                                                         Ангел Каралијчев

          1.Во текстот има четири акцентски целости.

           Препиши ги, обележи ги и акцентирај ги!

           _________________________________________________________________

           _________________________________________________________________    
                                                                                                                                       12/

      III.Состави една реченица во која ќе употребиш  една акцентска целост-по

           дадената  слика.

          

                 _______________________________________________________________     
                                                                                                                                       4/

                                                                                                        Вкупно:      30/  

Акцент

Нагласувањето на определен слог во зборот се вика акцент (од лат.збор accentus-,,потпевнување“)
Нагласувањето на слогот  се прави со помош на силата на воздушната струја, висината на тонот и квалитетот на гласот. Акцентот ги изделува самогласките како гласови со најголема звучност и како основа на слогот.
Aкцентот во македонскиот стандарден јазик е динамичен (го одликува силината на гласовниот удар врз слогот), определен(на третиот слог од крајот на зборот).
Акцентирање на трисложни и повеќесложни зборови:
водéница, нéвеста
Забелешка:Акцентот се обележува со надреден знак над самогласката свртен надесно( / ).
Акцентот кај самогласката и е обележан со ( 'и)

Акцентирање на двосложни зборови:
тáтко, клýпа
Акцентирање на едносложни зборови:
стóл, нóс
Кога се зголемуваат слоговите кај еден ист збор, акцентот се префрла на третиот слог од крајот на зборот.
Пр.ýченик-учéникот
Во македонскиот јазик има и зборови што немаат сопствен акцент, тн.клитики.
Тоа се:предлозите, сврзниците, кратките форми од личните заменки и кратката форма од повратната заменка, честичките, некои извици и др.
Акцентот на сложените зборови
Сложенките добиваат акцент на третиот слог од крајот на зборот со исклучок на одредени случаи.
-сложенки со акцент на третиот слог, на пр.:лекόмислен, сόнчоглед.
-сложени бројни именки што завршуваат на -мина:десéтмина, стόмина.
-сложенки-прилози:прéтпладне, двόкратно.
сложени состави од заменски зборови:кόј-годе, каквό-годе.
-броеви со значење на приближна бројност се еден вид сложени зборови, главно се акцентираат на третиот слог од крајот на зборот:пет-шеснáесет, седýм-осум.
-сложенки со две заповедни форми:тур'ипечи, молч'итолчи.
Исклучоци:
-сложенки со акцент на вториот слог од крајот на зборот:југозáпад, северои`сток.
-сложенки со акцент на секој составен дел:áнглиско-макéдонски.
Отстапувања од третосложното акцентирање
Отстапувања од третосложното акцентирање имаме кај:
-глаголскиот прилог:одéјќи, свирéјќи,гледáјќи.
-прилозите за време:годинáва,летόво.
-деминутивните прилошки образувања:малкýнѕа,толкýнѕа.
Акцентот на туѓите зборови
Туѓите зборови кои навлегле во нашиот јазик, различно се однесуваат во однос на акцентот.Некои го примиле третосложниот акцент,некои го задржале своето акцентирање,а некои се акцентираат двојно(со наш и со нивни акцент).
Се изделуваат туѓи зборови со акцент на:
-првиот слог од крајот на зборот;
-вториот слог од крајот на зборот;
-третиот слог од крајот на зборот.
Примери:
На првиот слог од крајот на зборот се акцентираат зборовите што завршуваат на -е,-о,-у,или -и:
аташé, депό, платó, реномé, сижé и др.
На првиот слог од крајот на зборот се акцентираат и туѓи зборови што завршуваат на согласка:
апарáт, жетόн, афинитéт и др.
Зборовите: кόрзо, пáлто и др. го прифатиле нашиот акцент.
На вториот слог од крајот на зборот се акцентираат следниве зборови:
-архитектýра, литератýра, култýра(-ура);
-операт'ивец, конзеват'ивец(-ивец);
-генијáлец(-алец);
-материјали`зам, саркáзам -изам/-азам);
-антéна, мембрáна, пиéса и др.
-национáлен,комерцијáлен, експанз'ивен, организ'иран, грандиόзен, конкурéнтен и др.
-демонстр'ира, манифест'ира, комуниц'ира и др.
На третиот слог од крајот на зборот се акцентираат туѓи зборови што завршуваат на: -ија,-ика,
-иум,-ичар.
Пр.алéргија, лингв'истика, кáлиум, истόричар, наýтичар и др.
Но и:д'ијалог, мόнолог, м'икроскоп, рéума, и др.
Акцентски целости
Два или повеќе збора под заеднички акцент претставуваат акцентска целост.
Акцентот паѓа на третиот слог од крајот на групата зборови.Кај некои може да биде и на вториот слог од крајот на целоста.
Акцентската целост е составена од :
1.Два збора со сопствен акцент, кои во акцентската целост претставуваат еден поим:
киселό ◡ млеко
2.збор кој има сопствен акцент и клитика:братýчед ◡ми.